‘पूर्वराजा’ हैन, केवल ज्ञानेन्द्र शाह

नेपालमा राजतन्त्रको इतिहास लामो छ। २०६३ सालमा गणतन्त्रको स्थापनासँगै राजतन्त्र औपचारिक रूपमा समाप्त भएको घोषणा गरियो।

तत्कालीन राजा ज्ञानेन्द्र शाहको शासनकाल समाप्त भएपछि उनलाई ‘पूर्वराजा’ भनेर सम्बोधन गर्ने प्रचलन शुरू भयो। तर, यो सम्बोधनले एउटा गहिरो प्रश्न उठाउँछ- के राजालाई ‘पूर्वराजा’ भन्नु उचित छ?

‘राजा, पूर्वराजा हुन्छन् वा हुँदैनन्? बाँकी पद जसरी ‘राजा’लाई यो भन्न मिल्छ वा मिल्दैन? यदि यसो भनियो भने यसले राजतन्त्रको प्रकृति, यसको निरन्तरता र संवैधानिक सन्दर्भमा गम्भीर बहसको माग गर्छ वा गर्दैन? यस लेखमा यसै विषयमा चर्चा गरिनेछ।

राजतन्त्र एउटा यस्तो शासन प्रणाली हो जसमा एउटा व्यक्तिले जन्मसिद्ध अधिकारको आधारमा शासन गर्छ। यो प्रणालीमा राजा केवल एउटा पद वा व्यक्तिगत भूमिका मात्र होइन, एउटा संस्था हो जुन निरन्तरताको प्रतीक मानिन्छ। जबसम्म राजतन्त्र कायम रहन्छ, राजाको हैसियत पनि कायम रहन्छ।

उदाहरणका लागि, बेलायतमा राजतन्त्रको लामो इतिहास छ। महारानी एलिजाबेथ द्वितीयले ७० वर्षभन्दा बढी समयसम्म शासन गरिन् र सधैँ ‘महारानी’ नै रहिन्। उनको मृत्युपछि, उनका छोरा चार्ल्स तेस्रोले राजगद्दी सम्हाले, ‘राजा’ बने।

यहाँ, राजतन्त्रको निरन्तरता स्पष्ट छ- एउटा राजाको स्थान अर्कोले लिन्छ तर संस्था जीवित रहन्छ। तर, जब राजतन्त्र समाप्त हुन्छ, राजाको अवधारणा पनि समाप्त हुने गर्छ।

२०६२/६३ को दोस्रो जनआन्दोलनको परिणामस्वरूप १५ जेठ २०६३ (२८ मे २००६) मा तत्कालीन संसद्‌ले राजतन्त्रको औपचारिक अन्त्यको घोषणा गरेको थियो।

त्यस दिन संसद्‌ले नेपाललाई गणतन्त्र घोषणा गर्ने प्रस्ताव पारित गर्‍यो र तत्कालीन राजा ज्ञानेन्द्र शाहको शासनकाल समाप्त भयो। पछि, १४ जेठ २०६४ (२८ मे २००८) मा संविधानसभाको पहिलो बैठकले नेपाललाई औपचारिक रूपमै ‘संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र’ घोषणा गर्‍यो जसले राजतन्त्रको अन्त्यलाई पूर्ण रूपमा कार्यान्वयन गर्‍यो।

यसपछि, ज्ञानेन्द्र शाह राजा रहेनन् र उनलाई ‘पूर्वराजा’ भनेर सम्बोधन गरिन थालियो। बुझीनबुझी व्यक्तिगत रूपमा उनीसँग फरक मत राख्नेहरूले यसै उपनामले सम्बोधन गर्न थाले।

राजा एउटा यस्तो संस्थागत पद हो जुन राजतन्त्रसँगै बाँच्दछ र मर्दछ। जब राजतन्त्र समाप्त हुन्छ, त्यो पदको अस्तित्व पनि समाप्त हुन्छ। त्यसैले, ‘पूर्वराजा’ भन्नु भनेको राजतन्त्रको अवशेषलाई जीवित राख्नु हो, जुन संवैधानिक रूपमा अस्वीकार्य छ।

थप स्पष्ट गर्दा, ‘पूर्वप्रधानमन्त्री’ वा ‘पूर्वमन्त्री’ भन्नु उचित छ किनकि यी पद निरन्तर रहन्छन्। गणतान्त्रिक व्यवस्थामा, यी पदमा नयाँ व्यक्ति आउँछन् र जान्छन्। तर, पदको अस्तित्व कायम रहन्छ।

तर राजाको मामिलामा, नेपालमा अब राजतन्त्र छैन। संविधानले राजाको पदलाई पूर्ण रूपमा समाप्त गरेको छ। यदि हामी ज्ञानेन्द्र शाहलाई ‘पूर्वराजा’  भन्छौँ भने यसले भविष्यमा फेरि राजतन्त्र आउन सक्छ भन्ने सम्भावनालाई संकेत गर्छ।

मतलब ‘पूर्वराजा’ले भविष्यको सम्भावनालाई जीवितै राख्छ। यो सम्भावना नेपालको वर्तमान संविधानसँग मेल खाँदैन। संविधानले भविष्यमा कुनै पनि व्यक्ति राजा बन्न नसक्ने स्पष्ट व्यवस्था गरेको छ।

हामी डायनासोरलाई ‘पूर्वडायनासोर’ भन्दैनौँ किनकि तिनीहरू लुप्त भइसकेका छन् र भविष्यमा फेरि आउने सम्भावना छैन।

त्यसैगरी, नेपालमा राजतन्त्र लुप्त भएको छ। ‘पूर्वराजा’ भन्नुले यो लुप्त अवस्थालाई पूर्ण रूपमा स्वीकार नगरेको देखाउँछ। यहाँ हामीले पूर्व सँगसँगै राजाको अस्तित्वलाई कतै न कतै स्वीकार गरिरहेको भान हुन्छ।

अर्को दृष्टिकोणबाट हेर्दा, ‘पूर्व’ शब्दले एउटा निरन्तरताको भाव बोक्छ। यदि हामी ‘पूर्वराजा’ भन्छौँ भने यो संकेत गर्छ कि राजतन्त्रको इतिहास भूतकालमा मात्र सीमित छैन, भविष्य पनि सम्भव छ।

तर, अब नेपालको सन्दर्भमा राजतन्त्रको भविष्य असम्भव छ। किनकि संविधानले यसलाई स्पष्ट रूपमा निषेध गरेको छ। त्यसैले, ज्ञानेन्द्र शाहलाई ‘पूर्वराजा’ भन्नुको सट्टा केवल ‘ज्ञानेन्द्र शाह’ भनेर सम्बोधन गर्नु बढी तार्किक र संवैधानिक भावनाअनुरूप हुन्छ।

केही दिनअघि काठमाडौँ महानगरपालिकाले तीनकुनेमा भएको तोडफोड तथा फोहरमैला व्यवस्थापनको विषयलाई लिएर आन्दोलन सञ्चालकको मुख्य व्यक्तिका नाममा जरिवाना पत्र जारी गरेको थियो।

उक्त पत्रमा ‘ज्ञानेन्द्र शाह’ मात्र उल्लेख गरिएको देखिन्छ। सर्सती हेर्दा त्यस पत्रमा ‘पूर्वराजा’ शब्द कतै पनि प्रयोग गरिएको पाइँदैन। ‘पूर्वराजा’ शब्द नेपालको संविधान २०७२ मा कहीँ पनि उल्लेख छैन।

ज्ञानेन्द्र शाहलाई कानुनी रूपमा सामान्य नागरिकको हैसियतमा लिइन्छ र संविधानले उनलाई कुनै विशेष उपाधि वा दर्जा प्रदान गर्दैन।

विश्वको इतिहास
संसारभरका उदाहरणले पनि यो कुरालाई समर्थन गर्छन्। भारतमा सन् १९४७ को स्वतन्त्रता प्राप्तिपछि विभिन्न रियासतका राजाहरूको शासन समाप्त भयो।

ती राजाहरूलाई ‘पूर्वराजा’ भन्ने गरिएको छैन। केही समयका लागि उनीहरूलाई ‘महाराजा’ वा ‘नवाब’ जस्ता परम्परागत उपाधिहरू दिइयो। तर, ती उपाधि केवल सम्मानका लागि मात्र थिए शासकीय अधिकारका लागि थिएनन्।

तथापि १९७१ मा, भारत सरकारले यी उपाधिलाई औपचारिक रूपमा खारेज गर्‍यो। यहाँ, ‘पूर्व’ शब्दको प्रयोग गरिएन। किनकि राजतन्त्रको निरन्तरता समाप्त भएको थियो।

अर्को उदाहरण इटालीको हो। १९४६ मा इटालीमा जनमत संग्रहद्वारा राजतन्त्र समाप्त भयो र राजा उम्बर्टो द्वितीयलाई देश छोड्न बाध्य पारियो।  उनलाई ‘पूर्वराजा’ भनेर सम्बोधन गरिएन। केवल ‘उम्बर्टो द्वितीय’ भनेर चिनियो।

इटालीको गणतन्त्रात्मक संविधानले राजतन्त्रको कुनै पनि सम्भावनालाई नकार्‍यो र ‘पूर्व’ शब्दको प्रयोगले राजतन्त्रको पुनरागमनको आशंका जीवित राख्ने भएकाले त्यसलाई त्यागियो।

फ्रान्सको उदाहरण पनि उल्लेखनीय छ। १७८९ को फ्रान्सेली क्रान्तिपछि राजा लुई सोह्रौँको शासन समाप्त भयो। उनको फाँसीपछि राजतन्त्रलाई स्थायी रूपमा उन्मूलन गरियो। त्यसपछि फ्रान्समा गणतन्त्र स्थापना भयो र लुई सोह्रौँलाई ‘पूर्वराजा’ भन्ने प्रचलन सुरु भएन। उनलाई केवल ‘लुई सोह्रौँ’ भनेर सम्झिइयो।

त्यसैगरी, जर्मनीमा १९१८ को प्रथम विश्वयुद्धपछि कैजर विल्हेल्म द्वितीयको शासन समाप्त भयो। उनलाई ‘कैजर’ वा ‘पूर्वकैजर’ नभनी ‘विल्हेल्म द्वितीय’ भनियो।

यी उदाहरणले देखाउँछन् कि जब कुनै देशले राजतन्त्रलाई पूर्ण रूपमा त्याग्छन् ‘पूर्वराजा’ जस्ता शब्दको प्रयोग गरिँदैनन्।

नेपालको सन्दर्भमा पनि यही तर्क लागू हुनुपर्ने हो। संविधानले राजतन्त्रलाई खारेज गरेको छ र भविष्यमा राजा बन्ने कुनै सम्भावना छैन।

यदि ज्ञानेन्द्र शाहलाई ‘पूर्वराजा’ भनिन्छ भने यसले संकेत गर्छ कि राजतन्त्र फेरि फर्कन सक्छ, जसका लागि संविधान नै खारेज गर्नुपर्छ। तर, संविधान खारेज नभएसम्म, ‘पूर्वराजा’ शब्दको प्रयोगले संवैधानिक मूल्य र मान्यतामाथि आँच पुर्‍याउँछ।

त्यसैले, संविधानमै नभएको ‘पूर्वराजा’ भन्न सकिँदैन। उनी केवल ‘ज्ञानेन्द्र शाह’ हुन् न कि ‘पूर्वराजा’।

नेपालमा राजतन्त्रको लामो परम्परा थियो। पृथ्वीनारायण शाहले एकीकरण  सुरु गरेपछि शाह वंशको शासन दुई शताब्दीभन्दा बढी समयसम्म चल्यो।

२००७ सालको प्रजातन्त्र स्थापनापछि राजतन्त्रको शक्ति क्रमशः कमजोर हुँदै गयो। २०४६ सालको जनआन्दोलन र २०६२/६३ को दोस्रो जनआन्दोलनले राजतन्त्रलाई पूर्ण रूपमा समाप्त गर्‍यो।

यो ऐतिहासिक परिवर्तनले नेपाललाई गणतन्त्रको बाटोमा डोर्‍यायो। यस्तो अवस्थामा ‘पूर्वराजा’को प्रयोगले इतिहासको सम्मान गर्नुभन्दा बढी भविष्यको अनिश्चितता सिर्जना गर्छ।

यसबाट के स्पष्ट हुन्छ भने ‘पूर्वराजा’ भन्नु न त तार्किक छ न त संवैधानिक रूपमा उचित नै। राजतन्त्र जब समाप्त हुन्छ त्यससँगै राजाको पद पनि समाप्त हुन्छ।

नेपालको संविधान २०७२ ले राजतन्त्रलाई पूर्ण रूपमा खारेज गरेको छ र भविष्यमा कुनै पनि व्यक्तिलाई राजा बन्नबाट रोकेको छ। त्यसैले, ज्ञानेन्द्र शाहलाई केवल ‘ज्ञानेन्द्र शाह’ भनेर सम्बोधन गर्नु उचित हुन्छ। यो सम्बोधनले राजतन्त्रको अन्त्यलाई पूर्ण रूपमा स्वीकार गर्छ र गणतन्त्रको स्थायित्वलाई मजबुत बनाउँछ।

माथि उदाहरणमा दिइएका भारत, इटाली, फ्रान्स र जर्मनीले पनि यही कुरालाई पुष्टि गर्छन्।

(रत्नाखर काफ्ले ‘हिमालयन यात्रा’ हङकङका पर्यटन व्यवसायी हुन्)