युनिकोड
अहिले हाम्रो देशका लाखौँ युवाहरू वैदेशिक रोजगारको क्रममा मातृभूमि छोडेर अर्को देशमा गइरहेका छन्। वैदेशिक रोजगारकै क्रममा गएका कतिपय युवायुवतीहरू त विदेशमै बस्न थालेका छन्। यो स्थिति हेर्दा अबको केही दशकपछि नेपाल कतै वृद्धहरूको मात्र देश हुने त होइन भन्ने चिन्ता पनि देखिन थालेको छ।
तथापि, वैदेशिक रोजगारीमा जानु युवाहरूको बाध्यताजस्तै देखिन्छ। किनकि देशमा रोजगारीको अभाव छ। रोजगारमुखी बजार छैन। स्थानीय उत्पादन बढ्न सकेको छैन।
वैदेशिक रोजगारीमा युवाहरूको आकर्षणका अनेकौँ कारण छन्। देशभित्रै आर्थिक अवसर प्राप्त भएकाहरू पनि विदेशी जीवनशैलीमा चासो, नयाँ अनुभवको खोजी, पारिवारिक र सामाजिक देखासिकी, आर्थिक गतिशीलताजस्ता कारणले विदेश गइरहेका छन्। वैदेशिक रोजगार विभागका अनुसार आर्थिक वर्ष २०७९/८० मा ७ लाख ७१ हजार ३२७ जना नेपाली श्रमिकहरूले श्रम स्वीकृति लिएर विदेश गएका छन्, जुन अहिलेसम्मकै उच्च संख्या हो। यसअघि आर्थिक वर्ष २०७१/७२ मा ६ लाख ९३ हजार ३२ जना श्रमिक विदेश गएका थिए, जुन त्यसबेलाको उच्चतम रेकर्ड थियो।
वैदेशिक रोजगारीमा जाने प्रमुख गन्तव्य देशहरूमा मलेसिया, साउदी अरब, कतार, संयुक्त अरब एमिरेट्स (यूएई), कुवेत, ओमान, बहराइन, र दक्षिण कोरिया रहेका छन्। पछिल्लो समय, क्रोएसिया, पोल्यान्ड, र रोमानियाजस्ता युरोपेली देशहरूमा पनि नेपाली श्रमिकहरूको संख्या बढ्दो क्रममा छ।
वैदेशिक रोजगारीमा जाने नेपालीहरूको संख्या बढेसँगै रेमिट्यान्स आप्रवाहमा पनि वृद्धि भएको छ। गत आर्थिक वर्षको जेठ महिनासम्म रेमिट्यान्स आप्रवाह २२.७ प्रतिशतले बढेर ११ खर्ब १२ अर्ब ५२ करोड पुगेको छ। अघिल्लो वर्षको सोही अवधिमा सो रकम १० खर्ब ७ अर्ब थियो।
वैदेशिक रोजगारीमा जाने नेपालीहरूको संख्या र रेमिट्यान्स आप्रवाह दुवैमा वृद्धि हुँदा त्यसले नेपालको अर्थतन्त्रमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याइरहेको छ। तर, आर्थिक लाभका अलावा वैदेशिक रोजगारीले पारिवारिक विखण्डन र अनेकौँ समस्याहरू पनि निम्त्याइरहेको छ। जसको प्रभाव व्यक्तित्व, मनोविज्ञान र समाजमा समेत परेको देखिन्छ।
नेपालबाट वैदेशिक रोजगारीमा गएका नेपाली श्रमिकहरूको मृत्यु दर चिन्ताजनक रूपमा उच्च छ। पछिल्ला वर्षहरूमा मृत्यु हुनेहरूको संख्या हरेक वर्ष १,००० देखि १,५०० को बीचमा रहेको छ। उदाहरणका लागि, आर्थिक वर्ष २०७८/७९ मा झण्डै १,५०० नेपाली श्रमिकहरूले ज्यान गुमाएका थिए।
वैदेशिक रोजगार बोर्डको तथ्याङ्क अनुसार, आर्थिक वर्ष २०६५/६६ देखि २०८१/८१ सम्ममा १३,२७० नेपाली श्रमिकहरूको मृत्यु भएको छ। मृत्युका प्रमुख कारणहरूमा हृदयाघात, सवारी दुर्घटना, आत्महत्या, कार्यस्थल दुर्घटना र विभिन्न रोगहरू रहेका छन्। विशेषगरी, हृदयाघात र मुटुका रोगका कारण मृत्यु हुनेहरूको संख्या उल्लेखनीय छ।
पारिवारिक तनाव र नकारात्मक प्रभाव
विदेशबाट पठाइने रेमिटेन्सले परिवारमा आर्थिक बोझ कम गर्न मद्दत गर्छ। यो पैसा बालबच्चाको शिक्षा, स्वास्थ्य र अन्य आवश्यकताहरूमा लगानी गर्न प्रयोग हुन्छ। तर, यस पैसाको दुरूपयोगले पारिवारिक समस्याहरू निम्त्याउन सक्छ। केही अवस्थामा श्रीमान विदेश हुँदा श्रीमतीले अन्य केटासँग सम्बन्ध बनाउन सक्छन्, र त्यस्तै श्रीमती विदेश हुँदा, श्रीमानले पनि अर्की केटीसँग सम्बन्ध बनाउने अर्थात् विवाहेतर सम्बन्धका कारण अनावश्यक फजुल खर्च गर्न सक्छन्।
यसले पारिवारिक तनाव र हिंसालाई निम्त्याउने जोखिम पनि बढाउँछ। व्यस्त जीवन, टाढाको बसाइ र समय दिन नसक्दा एकआपसमा असमझदारी बढ्न सक्छ। त्यसैगरी शंका गर्ने बानीले पनि विवाहित जोडीमा झैझगडा, द्वन्द्व र मनमुटाव हुन सक्छ र अन्त्यमा प्रतिशोध र आत्मसम्मानमा चोट पुगेको, भावना नबुझेको, अनावश्यक शंका गरेको, आफूलाई अनावश्यक नियन्त्रण गर्न खोजेको, मानसिक यातना दिएको र हिंसा गरेको आदि कारण देखाएर परिवार नै विखण्डन वा छोडपत्र गर्न पुग्छन्।
यसो गर्दा विवाहित जोडीलाई मात्र असर नपरी उनीहरूबाट जन्मेका बच्चा, आश्रित वृद्ध बाबुआमालाई समेत असर पर्छ। छोडपत्र अहिले गम्भीर सामाजिक समस्याको रूपमा देखा परेको छ। यस समस्याको विषयमा बेलैमा ध्यान दिनु आवश्यक छ। कुनै ठाउँमा त छोडपत्र माग्दा भयानक हिंसा र हत्याका घटना पनि भइरहेका छन्।
सम्बन्धविच्छेद र यसको प्रभाव
सम्बन्धविच्छेदले व्यक्तिगत र सामाजिक जीवनमा गहिरो प्रभाव पार्न सक्छ। यसका केही मुख्य प्रभावहरू निम्नलिखित छन्:
भावनात्मक असर: सम्बन्धविच्छेदले व्यक्ति भावनात्मक रूपमा दुःखी, उदास, वा चिन्तित बनाउन सक्छ। यो स्थितिले व्यक्ति र भावनात्मक स्वास्थ्यमा गम्भीर प्रभाव पार्न सक्छ।
सामाजिक प्रभाव: सम्बन्धविच्छेदपछि सामाजिक दायरामा परिवर्तन आउन सक्छ। साथीहरूसँगको सम्बन्धमा तनाव वा टाढापन उत्पन्न हुन सक्छ।
स्वास्थ्यमा असर: तनाव र दुःखका कारण शारीरिक स्वास्थ्यमा पनि समस्या देखा पर्न सक्छ। अनिद्रा, खानामा परिवर्तन, वा मानसिक स्वास्थ्यमा गिरावट।
आत्मसम्मानमा कमी: सम्बन्धविच्छेदपछि व्यक्तिको आत्मसम्मानमा कमी आउँदा पारिवारिक विश्वास र सम्बन्धमा अवरोध उत्पन्न गर्न सक्छ।
जीवनशैलीमा परिवर्तन: व्यक्तिले नयाँ चासो र गतिविधिहरूमा ध्यान दिन थालेको पनि देख्न सकिन्छ, जसले नयाँ समस्याहरू सिर्जना गर्न सक्छ। आमाबुवाको छोडपत्रपछि छोरा-छोरीमाथि विभिन्न प्रकारका असर पर्न सक्छन्। यी असरहरू बच्चाको उमेर, व्यक्तित्व, पारिवारिक अवस्था र छोडपत्रपछि अभिभावकले गर्ने व्यवहारमा निर्भर हुन्छन्। प्रमुख असरहरू निम्न छन्:
-बच्चाहरूले स्थायी रूपमा परिवार गुमाएको महसुस गर्न सक्छन्।
-उनीहरूले आफूलाई असुरक्षित र कमजोर महसुस गर्न सक्छन्।
-केही बच्चाहरू छोडपत्रका लागि आफू जिम्मेवार भएको सोच्न सक्छन्।
-बच्चाहरूको पढाइप्रतिको चासो घट्न सक्छ।
-ध्यान केन्द्रित गर्न गाह्रो हुन सक्छ, जसले उनीहरूको शैक्षिक उपलब्धिमा असर पुर्याउन सक्छ।
-बच्चाहरू साथीभाइसँग टाढा हुन सक्छन्।
-समाजसँग घुलमिल गर्न गाह्रो अनुभव गर्न सक्छन्।
-केही अवस्थामा, उनीहरू आक्रामक वा एक्लोपन महसुस गर्न सक्छन्।
-अभिभावक वा अन्य वयष्कहरूप्रति विद्रोही व्यवहार हुन सक्छ।
-बच्चाहरू भविष्यमा अरूसँग भावनात्मक रूपमा नजिक हुन कठिन मान्न सक्छन्।
-तनाव, डिप्रेसन र चिन्ताजन्य समस्या विकसित हुन सक्छ।
-तनावका कारण निद्रामा समस्या, टाउको दुख्ने, पेट दुख्नेजस्ता लक्षण देखिन सक्छन्।
-यदि छोडपत्रपछि परिवारको आर्थिक अवस्था बिग्रन्छ भने बच्चाहरूलाई आधारभूत आवश्यकतामा समस्या हुन सक्छ।
यस्ता समस्या देखिए बालबालिकाहरूलाई सहयोग गर्न निम्न उपाय अपनाउन सकिन्छः
-खुला संवाद: बच्चाहरूलाई छोडपत्रबारे स्पष्ट, उनीहरूको उमेरअनुसार बुझ्न सक्ने भाषा प्रयोग गरेर जानकारी दिनु आवश्यक छ।
-प्रेम र समर्थन: दुवै अभिभावकले बच्चाहरूलाई माया गर्न र उनीहरूसँग समय बिताउनुपर्छ।
-परामर्श सेवा: मानसिक स्वास्थ्य समस्या भएमा थेरापिस्ट वा काउन्सिलरसँग परामर्श लिनु लाभदायक हुन्छ।
-स्थिर वातावरण: बच्चाहरूलाई सुरक्षित, स्थिर, र सकारात्मक वातावरण प्रदान गर्न आवश्यक छ।
छोडपत्र बच्चाहरूको जीवनमा चुनौतीपूर्ण अनुभव हुन सक्छ। तर, अभिभावकले सचेत प्रयास गरेमा यस कठिनाइलाई सम्हाल्न बच्चाहरूलाई सहयोग गर्न सकिन्छ, जसले उनीहरूको दीर्घकालीन विकासलाई सकारात्मक दिशामा लैजान सक्छ।
त्यसैगरी छोरा र बुहारीको छोडपत्रपछि वृद्ध बाबु-आमामा विभिन्न प्रकारका मानसिक, सामाजिक र आर्थिक असर पर्न सक्छ। यसलाई केही बुँदामा यसरी हेर्न सकिन्छः
-भावनात्मक तनाव: छोराछोरीको वैवाहिक जीवन टुट्नुले वृद्ध बाबु-आमाको मानसिक स्वास्थ्यमा गहिरो असर पार्न सक्छ। उनीहरूलाई छोराछोरीको भविष्यप्रति चिन्ता हुन्छ।
-एकान्तपनको भावना: परिवारमा अस्थिरता आएपछि वृद्ध अभिभावकहरूले आफैँलाई एक्लो र परित्यक्त महसुस गर्न सक्छन्।
-दुःख र अपराधबोध: यो घटनाका कारण कतिपयले आफूलाई दोष दिने, ‘मैले केही गल्ती गरेँ कि?’ भन्ने भावना उत्पन्न हुन सक्छ।
-समाजमा लज्जा र आलोचना: परम्परागत समाजमा छोडपत्रलाई नकारात्मक दृष्टिकोणले हेर्ने भएकाले वृद्ध अभिभावकले सामाजिक दबाब र आलोचना सामना गर्नुपर्ने हुन सक्छ।
-पारिवारिक सम्बन्धमा कटौती: छोडपत्रपछि परिवारका अन्य सदस्यहरूसँग सम्बन्ध बिग्रन सक्छ।
-आर्थिक बोझ: छोडपत्रपछि छोरा वा नातिनातिनाको पालनपोषणको जिम्मेवारी वृद्ध बाबु-आमाले लिनुपर्ने परिस्थिति सिर्जना हुन सक्छ।
-आर्थिक असुरक्षा: यदि छोरा/बुहारी अलग्गै बस्न थाले र आर्थिक रूपमा वृद्ध अभिभावकलाई सहयोग गर्न नसके, उनीहरूको जीवन थप कठिन बन्न सक्छ।
-नातिनातिनाको हेरचाह: छोडपत्रपछि धेरैजसो अवस्थामा नातिनातिनाको पालनपोषणको जिम्मेवारी वृद्ध बाबु-आमामा आइपर्न सक्छ।
-गृहस्थीको अस्थिरता: घरको वातावरणमा स्थायित्वको कमीले वृद्ध अभिभावकलाई तनावपूर्ण बनाउँछ।
यस्तो अवस्थामा अपनाउनु पर्ने उपाय
-भावनात्मक सहयोग: छोराछोरीलाई निर्णयप्रति साथ दिनु र उनीहरूसँग कुरा गरेर भावनात्मक सम्बन्ध बलियो बनाउनुपर्ने हुन्छ।
-सामाजिक समर्थनको खोजी: नजिकका साथी, छिमेकी, वा परामर्शदाताबाट सहयोग लिन सकिन्छ।
-आर्थिक योजना निर्माण: वृद्धावस्थाका लागि आवश्यक आर्थिक स्रोत सुनिश्चित गर्न योजना बनाउनु आवश्यक हुन्छ।
-नातिनातिनाको भविष्यप्रति ध्यान दिने: उनीहरूको पालनपोषण, शिक्षा, र मानसिक स्वास्थ्यप्रति संवेदनशील हुनु जरूरी छ।
वृद्ध बाबु-आमाले यो समय धैर्य र सामूहिक सहयोगको माध्यमबाट समाधान गर्नुपर्छ। पारिवारिक समस्या भए पनि सबैलाई मन मिलाएर अघि बढ्न प्रेरित गर्नुपर्छ।
सम्बन्ध विच्छेद गर्ने व्यक्तिहरूलाई पनि सामाजिक वातावरणसँग जुध्नको लागि, मनोवैज्ञानिक सहयोग, मित्रको समर्थन र सकारात्मक गतिविधिमा संलग्न हुन सके राम्रो हुन्छ।
पारिवारिक विखण्डन रोक्न के गर्ने?
पारिवारिक विखण्डन र सम्बन्ध विच्छेदलाई रोक्नका लागि निम्न उपायहरू अपनाउनु पर्छ:
संवाद र सञ्चार: परिवारका सदस्यहरूबीच नियमित र खुला सञ्चारले विश्वास र समर्पणको भावना बढाउँछ। भिडिओ च्याट, फोन कल र चिठीपत्रको आदान-प्रदानले एकअर्कासँग भावनात्मक रूपले नजिक बनाउँछ।
आर्थिक साक्षरता: परिवारका सदस्यहरूलाई पैसाको व्यवस्थापनमा साक्षर बनाउन आवश्यक छ। यसले पैसाको सही प्रयोगमा मद्दत पुर्याउँछ र दुरूपयोग रोक्न सक्छ।
सामाजिक चेतना: पारिवारिक समस्याबारे जागरूकता फैलाउन आवश्यक छ। समाजका विभिन्न तहमा वैदेशिक रोजगारीका नकारात्मक प्रभावहरू र तिनका समाधानका बारेमा चर्चा गर्नुपर्छ।
कानुनी संरचना: पारिवारिक विवादहरूको समाधानका लागि विशेष कानुनी संरचना र नीति बनाउनुपर्छ। यसले पारिवारिक अधिकार र दायित्वहरूको संरक्षणमा मद्दत पुर्याउँछ।
पारिवारिक कार्यक्रम: विभिन्न चाडपर्व र पारिवारिक गतिविधिहरूमा सहभागिता बढाउनुपर्छ। यसले परिवारका सदस्यहरूलाई एकसाथ ल्याउने अवसर दिन्छ र सम्बन्धलाई मजबुत बनाउँछ।
वैदेशिक रोजगारले नेपाली युवाहरूलाई आर्थिक स्थिरता प्रदान गर्न सक्छ, तर यसले पारिवारिक विखण्डनको समस्यालाई पनि निम्त्याइरहेको छ। यसलाई रोक्नका लागि समाज, परिवार र सरकारले मिलेर प्रयास गर्नुपर्छ। पारिवारिक सम्बन्ध र भविष्यका पिढीको भलाइका लागि सहकार्यको महत्त्वलाई बुझ्न आवश्यक छ।
यसो गर्दा हामी नेपाली समाजको विकास र समृद्धिमा योगदान पुर्याउन सक्छौँ र भविष्यका चुनौतीहरूलाई सामना गर्न सक्षम हुनेछौं। पारिवारिक मिलन र सम्बन्धलाई मजबुत बनाउनका लागि दिगो उपायहरू लागू गर्न अनिवार्य छ। सबै परिवार सँगै मिलेर बसौँ, स्वस्थ, सुखमय र खुसीमय जीवन बिताऔँ भन्ने मानवीय भावना हामी सबैमा जागृत गर्नु पर्छ। तब मात्र पारिवारिक विखण्डन रोक्न सकिन्छ।
प्रतिक्रिया