‘तिहारको दियोदेखि छठको सूर्य पूजाः नेपालीको उज्यालो र प्रकृतिप्रेमी उत्सव’

नेपाल एक सांस्कृतिक र धार्मिक विविधताले भरिपूर्ण देश हो। जहाँ विभिन्न चाडपर्वहरूले मानव जीवन, प्रकृति र आध्यात्मिकताको गहिरो सम्बन्धलाई झल्काउँछन्। तिहार र छठ यस्ता दुई प्रमुख पर्व हुन् जसले नेपाली समाजको उज्यालो, एकता र प्रकृतिप्रतिको श्रद्धालाई प्रस्ट पार्छ।  तिहारको दियोको उज्यालोदेखि छठको सूर्य पूजाले नेपालीहरूको जीवनशैली, विश्वास र सामाजिक सद्भावलाई उजागर गरेको छ।  

तिहारः उज्यालो र समृद्धिको पर्व
तिहारलाई दीपावली वा यमपञ्चक पनि भनिन्छ। नेपालको सबैभन्दा ठूलो र रमाइलो चाडहरू मध्ये एक हो तिहार। यो पर्व कार्तिक महिनाको कृष्ण पक्षको त्रयोदशीदेखि शुक्ल पक्षको द्वितीया तिथिसम्म पाँच दिनसम्म मनाइन्छ। तिहारको प्रत्येक दिनले विशेष महत्व राख्छ र हरेक दिनको आफ्नै परम्परा हुन्छ। 

तिहारका प्रमुख दिनहरू
काग तिहारः पहिलो दिन काग (कौवा) को पूजा गरिन्छ। कागलाई यमराजको सन्देशवाहक मानिन्छ। यो दिन कागलाई खाना खुवाएर सम्मान गरिन्छ। जसले घरमा सुख र समृद्धिको सन्देश ल्याउने विश्वास गरिन्छ। 

कुकुर तिहारः दोस्रो दिन कुकुरको पूजा गरिन्छ। कुकुरलाई वफादार र घरको रक्षक मानिन्छ। यो दिन कुकुरलाई मीठो खाना र माला लगाएर सम्मान गरिन्छ। 

लक्ष्मी पूजाः तिहारको मुख्य दिन हो। जसमा धन र समृद्धिकी देवी लक्ष्मीको पूजा गरिन्छ। घरलाई झिलिमिली दियो, बत्ती र रंगोलीले सजाइन्छ। साँझ लक्ष्मीको पूजा गरी धन र सुखको कामना गरिन्छ। 

गाई तिहार र गोवर्द्धन पूजाः चौथो दिन गाईको पूजा गरिन्छ, जसलाई पवित्र र समृद्धिको प्रतीक मानिन्छ। साथै, पहाडी क्षेत्रमा गोवर्द्धन पूजा पनि गरिन्छ। 

भाइटीकाः अन्तिम दिन दिदीबहिनीले दाजुभाइको दीर्घायू र समृद्धिको कामना गर्दै टीका लगाइदिन्छन्। यो दिन दाजुभा र दिदीबहिनीबीचको प्रेम र एकताको प्रतीक हो।

तिहारको सांस्कृतिक महत्व
तिहारले उज्यालो, प्रेम, एकता र प्रकृतिप्रतिको कृतज्ञतालाई जोड दिन्छ। दियो बालेर अन्धकारमाथि उज्यालोको विजय र नकारात्मक ऊर्जामाथि सकारात्मकताको प्रतीक मानिन्छ। साथै यो पर्वले परिवार, समुदाय र प्रकृतिका विभिन्न तत्वहरू (जस्तै काग, कुकुर, गाई) बीचको सम्बन्धलाई बलियो बनाउँछ। देउसी र भैलो गाउने परम्पराले सामाजिक एकता र रमाइलो वातावरण सिर्जना गर्छ। 

छठः सूर्य र प्रकृतिप्रति कृतज्ञताको पर्व
छठ पर्व विशेष गरी नेपालको तराई क्षेत्रमा व्यापक रूपमा मनाइन्छ। यद्यपि पछिल्लो समय यो पर्व देशका अन्य भागमा पनि लोकप्रिय हुँदै गइरहेको छ। कार्तिक महिनाको शुक्ल पक्षको षष्ठी तिथिमा मनाइने यो पर्व सूर्य देवता र छठी माताको पूजा गर्न समर्पित छ। यो पर्व चार दिनसम्म चल्छ र यसमा कठोर व्रत र अनुष्ठानहरू समावेश हुन्छन्।

छठका प्रमुख दिनहरू
नहाय–खायः पहिलो दिन व्रतालुहरू नुहाएर शुद्ध भोजन ग्रहण गर्छन्। यो दिनले शारीरिक र मानसिक शुद्धिको प्रतीक हो। 

खरनाः दोस्रो दिन व्रतालुहरू दिनभर उपवास बस्छन् र साँझ गुड र चामलको खीर प्रसादको रूपमा ग्रहण गर्छन्।

सँझिया अर्घ्य: तेस्रो दिन व्रतालुहरू नदी वा जलाशयमा गएर डुब्दो सूर्यलाई अघ्र्य दिन्छन्। यो दिन विशेष गरी सूर्यको पूजा गरिन्छ। 

उषा अर्घ्य: अन्तिम दिन बिहान उदाउँदो सूर्यलाई अघ्र्य दिएर व्रत समापन गरिन्छ। 

छठको सांस्कृतिक महत्व
छठ पर्व प्रकृतिप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्ने एक अनुपम उत्सव हो। सूर्यलाई जीवनको ऊर्जा र शक्तिको स्रोत मानिन्छ र यो पर्वले मानव र प्रकृतिबीचको गहिरो सम्बन्धलाई उजागर गर्छ। छठको कठोर अनुष्ठानहरूले आत्मानुशासन, धैर्यता र भक्तिलाई प्रोत्साहन गर्छ। यो पर्वले सामुदायिक एकता र सांस्कृतिक समृद्धिलाई पनि बलियो बनाउँछ। किनकि परिवार र समुदाय एकसाथ मिलेर पूजा र उत्सवमा सहभागी हुन्छन्। 

तिहार र छठको समानता र भिन्नता
तिहार र छठ दुवै पर्वहरू प्रकृति, उज्यालो र समृद्धिसँग जोडिएका छन्। तर यिनका परम्परा र क्षेत्रीय प्रभावमा भिन्नता छ। तिहार नेपालभर व्यापक रूपमा मनाइन्छ र यसमा दियो, रंगोली र सामुदायिक रमाइलो मुख्य हुन्छ। छठ भने विशेष गरी तराई क्षेत्रमा प्रचलित छ र यसमा सूर्य पूजा र कठोर व्रतको विशेष महत्व छ। दुवै पर्वले प्रकृतिका तत्वहरू (जस्तै सूर्य, पशुपंक्षी) लाई सम्मान गर्छन् र सामाजिक एकताको सन्देश बोकेका छन्। 

समकालीन सन्दर्भमा तिहार र छठ
आजको समयमा तिहार र छठले आधुनिक नेपाली समाजमा पनि उत्तिकै महत्व राख्छन्। तिहारको दियो र रंगोलीले शहरी क्षेत्रमा पनि घर–आँगनलाई सजाउँछन् भने छठको सूर्य पूजाले पर्यावरण संरक्षण र प्रकृतिप्रतिको सम्मानको सन्देश बोकेको छ। यी पर्वहरूले नेपाली डायस्पोरामाझ पनि लोकप्रियता कमाएका छन्। जसले विश्वभरि नेपाली संस्कृतिको पहिचानलाई फैलाएको छ।

तिहार र छठ नेपाली संस्कृतिका दुई चम्किला रत्न हुन्, जसले उज्यालो, प्रकृतिप्रेम र सामुदायिक एकताको सन्देश बोकेका छन्। तिहारको दियोले अन्धकारमाथि उज्यालोको विजयलाई प्रतीक गर्छ भने छठको सूर्य पूजाले जीवनको आधारभूत ऊर्जाप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्छ।

यी पर्वहरूले नेपालीहरूको सांस्कृतिक धरोहर, आध्यात्मिक विश्वास र प्रकृतिसँगको गहिरो सम्बन्धलाई जीवन्त राख्छन्। यी उत्सवहरूले हामीलाई एकताको महत्व, प्रकृतिप्रतिको सम्मान र जीवनको सकारात्मक दृष्टिकोण सिकाउँछन्।