युनिकोड
पश्चिम-मध्य बंगालको खाडीमा बनेको चक्रवाती आँधी 'मोन्था' विगत ६ घण्टामा गम्भीर चक्रवाती आँधीमा परिणत भएको छ।
चक्रवाती आँधी 'मोन्था' बितेका ६ घण्टामा पश्चिम-मध्य बंगालको खाडीमा १५ किलोमिटर प्रतिघण्टाको गतिमा उत्तरपश्चिमतिर सरेको थियो र मंगलबार बिहान ५:३० बजेसम्म तीव्र चक्रवाती आँधीमा परिणत भएको बीबीसी हिन्दीले जनाएको छ।
यो आन्ध्र प्रदेशको मछलीपट्टनमबाट १९० किलोमिटर दक्षिणपूर्व, काकिनाडाबाट २७० किलोमिटर दक्षिणपूर्व र विशाखापट्टनमबाट ३४० किलोमिटर दक्षिण-दक्षिणपूर्वमा केन्द्रित थियो।
चक्रवात मोन्थाको नाम कसरी रह्यो र यसको अर्थ के हो?
उत्तर हिन्द महासागर क्षेत्रमा चक्रवाती आँधीको नाम त्यस क्षेत्रका देशहरूले पहिले पेस गरेको सूचीबाट राखिन्छ।
मोन्था नाम राख्न थाइल्यान्डले सुझाव दिएको थियो। थाइल्यान्ड उत्तरी हिन्द महासागर क्षेत्रमा आउने चक्रवातहरूको नामकरणमा योगदान पुर्याउने १३ सदस्य देशमध्ये एक हो।
कुन-कुन देशले गर्छन् चक्रवातको नामकरण?
एसिया तथा प्रशान्त क्षेत्रका लागि संयुक्त राष्ट्र आर्थिक तथा सामाजिक आयोग (ईएससीएपी) र विश्व मौसम विज्ञान संगठन (डब्लूएमओ) ले सन् २००० मा बंगालको खाडी र अरब सागरमा चक्रवातहरूको नामकरण गर्ने प्रणाली सुरु गरेका थिए।
यस प्रणालीअन्तर्गत बंगलादेश, भारत, माल्दिभ्स, म्यानमार, ओमान, पाकिस्तान, श्रीलंका र थाइल्यान्डलगायत देशहरूको समूहले बंगालको खाडी र अरब सागरमा चक्रवातहरूका लागि १३ नामको सूची पेस गरेका थिए।
२०१८ मा इरान, कतार, साउदी अरेबिया, संयुक्त अरब इमिरेट्स र यमन यस प्यानलमा सामेल भए। यस प्यानलको काम चक्रवातको नाम निर्धारण गर्नु हो।
यी देशले सुझाव दिएका नाम देशको नामको वर्णमालाअनुसार सूचीबद्ध छन्। यो सूची बंगलादेशबाट सुरु हुन्छ।
त्यसपछि भारत, इरान, माल्दिभ्स, ओमान र पाकिस्तान आउँछन्।
यसै क्रमअनुसार चक्रवातहरूको नामकरण गरिन्छ। २०२० मा चक्रवात निभारपछि सुन्न सकिने सम्भावित चक्रवातहरूको नाम बुरेवी (माल्दिभ्स), तौक्ते (म्यानमार), यास (ओमान) र गुलाब (पाकिस्तान) हुन्।
यी नामहरूको नयाँ सूची अप्रिल २०२० मा सदस्य देशहरूले अनुमोदन गरेका थिए।
चक्रवातहरूको नामकरणको उद्देश्य
विश्वभर ६ वटा क्षेत्रीय विशेष मौसम केन्द्र र पाँचवटा चक्रवात चेतावनी केन्द्र छन्। जसले चक्रवातसम्बन्धी दिशानिर्देश जारी गर्ने र तिनको नामकरण गर्ने जिम्मेवारी पाएका छन्।
भारतीय मौसम विज्ञान विभाग छवटा विशेष मौसम केन्द्रमध्ये एक हो, जसले चक्रवात र आँधीबेहरीबारे सल्लाह जारी गर्छ।
भारतको नयाँ दिल्लीस्थित यो केन्द्रले उत्तर हिन्द महासागरमा बन्ने चक्रवातहरूको पनि नामकरण गर्छ। उत्तर हिन्द महासागरअन्तर्गत बंगालको खाडी र अरब सागर छन्।
चक्रवातको नामकरण गर्नाले वैज्ञानिक समुदाय, विपद् प्रबन्धक, मिडिया र आम मानिसलाई चक्रवात पहिचान गर्न मद्दत गर्छ र यसले जागरूकता बढाउन पनि सहयोग पुग्छ।
एकै समयमा क्षेत्रमा दुईवटा चक्रवात आएमा कुनै भ्रम हुँदैन।
कुन चक्रवातबारे कुरा भइरहेको छ भनेर सम्झन सजिलो छ। यसले ठूलो संख्याका मानिसहरूसम्म चक्रवातसम्बन्धी चेतावनी पुर्याउन मद्दत गर्छ।
त्यसकारण अलग-अलग महासागरीय क्षेत्रमा बन्ने चक्रवातहरूको नामकरण त्यस क्षेत्रमा रहेका मौसम केन्द्र वा चक्रवात चेतावनी केन्द्रले गर्छन्।
सन् २००० मा मस्कटमा भएको २७औँ ईएससीएपी र डब्लूएमओ सम्मेलनपछि चक्रवातहरूको नामकरण गर्ने बारेमा सैद्धान्तिक रूपमा सहमति भएको थियो र सेप्टेम्बर २००४ मा सदस्य देशहरूबीच व्यापक छलफल सुरु भएको थियो।
त्यस बेला सूचीमा आठ देशले दिएका नाम थिए। यस सूचीमा अन्तिम अम्फानबाहेक अहिलेसम्म प्रयोग गरिएका लगभग सबै नाम थिए।
२०१८ मा ईएससीएपी र डब्लूएमओको ४५औँ सम्मेलनमा चक्रवातको नामहरूको नयाँ सूची तयार पारिएको थियो। यसमा पाँच नयाँ सदस्य देशले प्रस्ताव गरेका नाम पनि थिए।
ती देश इरान, कतार, साउदी अरेबिया, संयुक्त अरब इमिरेट्स र यमन थिए।
यसपछि सदस्यहरूको कुल संख्या १३ पुग्यो। सम्मेलनमा भारतीय मौसम विज्ञान विभागका डा. मृत्युञ्जय महापात्रालाई सबै स्थापित मापदण्डअनुसार चक्रवातहरूको नामकरण सुनिश्चित गर्न विभिन्न सदस्य देशहरूबीच समन्वय गर्ने जिम्मेवारी दिइएको थियो।
उनीहरूले तयार पारेको प्रतिवेदन म्यानमारमा आयोजित ४६औँ सम्मेलनमा प्रस्तुत गरिएको थियो र छलफलपछि यसलाई अप्रिल २०२० मा अनुमोदन गरिएको थियो।
नामकरण गर्दा कस्ता मापदण्ड अपनाइन्छ?
प्रस्तावित नाम कुनै पनि राजनीतिक दल, व्यक्ति, धर्म, संस्कृति, वा लिंगमा आधारित हुनुहुँदैन।
नामले कुनै पनि समूह वा वर्गलाई अपमान गर्नुहुँदैन।
यो धेरै क्रूर वा कठोर सुनिनु हुँदैन।
यो छोटो र सजिलै उच्चारण गर्न सकिने हुनुपर्छ र कुनै पनि सदस्य देशलाई आपत्तिजनक हुनुहुँदैन।
यसमा अंग्रेजीका केवल आठ अक्षर हुनुपर्छ।
प्रस्तावित नामका साथ त्यसको उच्चारण र स्वर पनि हुनुपर्छ।
मापदण्ड पूरा भएन भने प्यानलले कुनै पनि नाम अस्वीकार गर्ने अधिकार राख्छ।
कुनै आपत्ति भएमा तय गरिएका नाम प्यानलको स्वीकृतिमा वार्षिक सम्मेलनमा पुन: समीक्षा गर्न सकिन्छ।
-नाम पुन: प्रयोग गर्न सकिँदैन। त्यसैले हरेकपटक नयाँ नाम चयन गर्नुपर्छ। प्रस्तावित नाम दिल्ली केन्द्रबाहेक विश्वका कुनै पनि मौसम विज्ञान केन्द्रमा दर्ता गर्नु हुँदैन।
२००४ मा आठ देशहले तयार पारेको सूचीमा रहेका नाम चक्रवात अम्फन आउँदासम्म सकिएका थिए।
भारतीय मौसम विज्ञान विभागका महानिर्देशकका अनुसार उत्तरी हिन्द महासागर क्षेत्रमा सामान्यतया प्रत्येक वर्ष पाँचवटा चक्रवात आउँछन्। त्यसैले नयाँ सूचीमा रहेका नाम आगामी २५ वर्षसम्म प्रयोग गरिनेछ।
प्रत्येक देशले नयाँ सूचीमा १३ वटा नाम पेस गरेका छन्। अर्नब (बंगलादेश), साहिन र बहर (कतार), लुलु (पाकिस्तान) र पिंकु (म्यानमार) यस सूचीमा समावेश नाम हुन्।
भारतले प्रस्ताव गरेको चक्रवातहरूको नाम गति, तेज, मुरासु (एक तमिल संगीत वाद्ययन्त्र), आग, नीर, प्रभन्जन, घुरनी, अम्बुद, जलाधी र भेगा हुन्।
यसैबीच मोन्था चक्रवातको असर नेपालमा पनि पर्ने सम्भावना देखिएको यहाँका मौसमविद्ले बताएका छन्।
प्रतिक्रिया