युनिकोड
घटस्थापनासँगै सुरु भएको दसैँको आज महत्त्वपूर्ण दिन। विजयादशमी। मान्यजनबाट निधार रंग्याउने दिन। अक्षता र पहेँलो जमराको पर्व।
आफूभन्दा ठूलाबाट टीका र आशीर्वाद थापेर संसारभरका नेपालीहरुले सदीयौँदेखि दसैँ मनाउँदै आएका छन्। यस दिन विशेषतः अविर र चामल मिश्रित रातो अक्षता निधारमा लगाइन्छ। कतिपय नेपाली समुदायमा सेतो अक्षता लगाउने पनि चलन छ।
टीका र जमरा त छँदै छ, दसैँमा दक्षिणाको प्रचलन पनि उस्तै छ। टीकापछि दक्षिणा अर्थात् पैसा दिने परम्परा बसेको छ। उपहारको रुपमा होस् या बजार अर्थतन्त्र चलायमान पार्ने भूमिकामा दसैँको दक्षिणाले पनि पृथक् महत्त्व बोकेको छ।
नेपाल राष्ट्र बैंकले पछिल्लो वर्षसम्म दसैँकै लागि नयाँ नोट छाप्दै आएको थियो। यसपटक नयाँ नछापे पनि सुकिला नोट बैंकहरुमार्फत सटहीको व्यवस्था गरेको थियो।
यस अर्थमा दसैँमा दक्षिणाको रुपमा दिइने नोटलाई नेपाल राष्ट्र बैंकले समेत मान्यता दिँदै आएको छ। बजारमा तथा व्यक्तिका हातहातमा खुद्रा पैसाको कारोबार यसै समयमा बढ्ने हुँदा बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरुले यतिबेलै डिजिटल दक्षिणाको नारा पनि लगाइरहेका छन्। दसैँमा दक्षिणालाई समाजले मात्रै नभएर बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरुले पनि महत्वपूर्ण मान्ने गरेको उदाहरण पनि हो यो।
दक्षिणाको प्रचलन
नेपाली समाजमा दक्षिणाको प्रचलन नौलो होइन। धेरै पुरानो चलन बसिसकेको छ।
नेपाल पञ्चाङ्ग निर्णायक विकास समितिका सदस्य डा. वासुदेव कृष्ण शास्त्री दसैँमा दक्षिणाका रुपमा दिइने रुपैयाँ अनिवार्य नभएको बताउँछन्।
दक्षिणा दक्षताको हिसाबले आफूसँग भएका वस्तु दिइने प्रक्रिया भएको उनी बताउँछन्।
‘सनातन धर्ममा प्राचीनकालबाटै दक्षअनुसारको वस्तु, भूमि, गाई तथा द्रव्यहरु दक्षिणाको रुपमा दिइने प्रचलन थियो। हाम्रा धार्मिक ग्रन्थहरुमा दीक्षा प्राप्तिपछि गुरुलाई गुरुदक्षिणाको रुपमा वस्तुहरु दिइने प्रचलनको निरन्तरताअनुरुप दक्षिणा दिइएको हो’, डा. शास्त्रीले भने।
त्यसो त हिन्दू धर्मग्रन्थहरुले पनि विभिन्न कालखण्डमा दक्षिणाको प्रयोगबारे उल्लेख गरेका छन्। महाभारतमा पौराणिक पात्र एकलव्यले आफ्ना गुरु द्रोणाचार्यलाई हातको औँला काटेर गुरुदक्षिणा दिएको उल्लेख गरिएको छ। त्यसअघि र पछिका पौराणिक कथाहरुमा समेत दीक्षा लिएबापत गुरुलाई आफ्नो सामथ्र्यअनुसार भूमि, गाई, द्रव्यलगायतका वस्तुहरु दक्षिणाको रुपमा दिएको उल्लेख छ।
धार्मिक ग्रन्थहरुमा व्रतेन दीक्षामाप्नोति, दीक्षया..प्नोति दक्षिणाम् अर्थात् व्रतद्वारा दीक्षा प्राप्त हुन्छ र दीक्षाले दक्षिणा पाइने उल्लेख छ।
पौराणिक मान्यताहरुमा र मानवको विकासक्रमसँगै दक्षिणाका स्वरुपहरुमा पनि परिवर्तन हुन थालेको देखिन्छ। पौराणिक कालमै पनि कणको रुपमा पैसालाई मानिने र त्यही गुरुदक्षिणाको रुपमा गुरुहरुलाई दिने प्रचलन रहेको धार्मिक क्षेत्रका जानकारहरु बताउँछन्।
डा. शास्त्री त्यसैको निरन्तरतास्वरुप पैसालाई दक्षिणाको रुपमा प्रयोग गर्न थालिएको बताउँछन्।
उनका अनुसार शुभकार्यहरुमा गुरुलाई यज्ञादि गरेबापत दक्षिणा दिने भए पनि अहिले आफन्त तथा आफ्ना परिवारलाई समेत भेटको रुपमा पैसा दक्षिणा दिन थालिएको हो।
नेपालमा दसैँलगायतका चाडपर्व तथा होमहोमादिहरुमा लिच्छविकालबाट दक्षताअनुसारको पैसा दक्षिणाको रुपमा दिन थालिएको किवदन्ति पाइन्छ।
लिच्छविकालमा राज मानदेवले पहिलो पटक सिक्का प्रचलनमा ल्याएका थिए। मानांक नामको उक्त सिक्का त्यसबेला धनाढ्यहरुले मात्रै बोक्थे।
समयक्रमसँगै विभिन्न राजा महाराजाले सिक्काहरु छाप्न थाले। सर्वसाधारणको दैनिक प्रयोगमा नआउन्जेल दक्षिणाको रुपमा वस्तुहरु दिने प्रचलन नै थियो।
विक्रम सम्वत् २००४ सालमा राजा त्रिभुवन र प्रधानमन्त्री जुद्ध शमशेरको पालामा सदरखानाबाट नेपालमा पहिलो कागजी नोट निष्काशन गरेर प्रयोगमा ल्याइएको थियो।
त्यसपछि २०१२ सालमा नेपालमा केन्द्रीय बैंकको रुपमा नेपाल राष्ट्र बैंकको स्थापना भयो। राष्ट्र बैंकले देशभर पैसाको माग र आपूर्तिलाई सन्तुलन गथ्र्यो। हिन्दूहरुको बाहुल्य भएको देशमा दसैँमा खुद्र पैसाको माग बढ्न थालेपछि बैंकले आपूर्ति बढाउन नयाँ नोट बजारमा वितरण गर्न थालेको इतिहास छ।
विगत वर्षहरुमा पनि नेपाल राष्ट्र बैंकले दसैँको छेको पारेर नयाँ नोटहरु बजारमा पठाउँथ्यो। यो वर्ष भने बैंकले सुकिला नोटमात्रै पठाएको हो। १३ गतेबाटै बैंक तथा वित्तीय संस्था तथा राष्ट्र बैंककै शाखाहरुबाट सर्वसाधारणले दक्षिणाका लागि नयाँ नोट साटेका थिए।
नोटको आगमनसँगै फेरियो दक्षिणाको स्वरुप
डा.शास्त्री दैनिक प्रयोगमा नोट आउन थालेपछि दक्षिणाको स्वरुप वस्तुबाट फेरिएर मुद्रामा जान थालेको बताउँछन्। दसैँमा भने घटस्थापनादेखि नौ दिन (नवरात्रि)सम्म राखिएको जमरालाई दक्षिणाको रुपमा दिइने चलन रहेको बताउँछन्।
असत्यमाथि सत्यको विजय, अज्ञानताका बीच ज्ञानको विजयको रुपमा दसैँ मनाइने गरिन्छ। उनी दसैँमा अक्षताचाहिँ जीवनमा कुनै पनि प्रकारको क्षति नहोस् भनेर लगाइने बताउँछन्।
अक्षतामा नवरात्रिमा उमारिएको जमरासहित दक्षताले भ्याएसम्मको पैसा दक्षिणाको रुपमा दिइने चलन रहेको उनको भनाइ छ।
प्रतिक्रिया